Hoe ontstaat een verslaving?

Een verslaving ontstaat wanneer iemand behoeften, emoties en gevoelens op het ene moment onderdrukt en op een later moment ontlaadt met alcohol, drugs of een ander middel - de uitlaatklep. Vaak gebeurt dat aan het einde van de dag of in het weekend of na een langere periode van onthouding. In deze blog ontdek je hoe een verslaving zich ontwikkelt, waar je precies ‘slaaf’ van bent, en wat je kunt doen om dit mechanisme van zelfregulatie te doorbreken. 

‍

Hoe ontstaat verslaving eigenlijk?

Samengevat ontstaat een verslaving via dit mechanisme:

1. Je onderdrukt behoeften, emoties of spanning
   
   
2. De onderdrukte spanning bouwt zich op in het lichaam
   
   
3. Alcohol, drugs of andere middelen (of gedrag) zorgen tijdelijk voor ontlading
   
   
4. Het lichaam leert: dit middel of gedrag vermindert spanning
   
   
5. Bij nieuwe spanning ontstaat automatisch verlangen
   
   
6. Dat verlangen zorgt ervoor dat je weer neemt: dit is verslaving

Een verslaving is een aangeleerd mechanisme van zelfregulatie. Wanneer je behoeften, emoties, grenzen, gedachten en gevoelens structureel onderdrukt, bouwt er spanning op in je systeem. Alcohol, drugs of andere middelen zorgen op zulke momenten voor ontlading: je voelt ontspanning, verlichting, of rust; staat even “uit”.

‍

Omdat die ontlading - die uitlaatklep - werkt, leert je systeem dat dit een betrouwbare manier is om met interne druk om te gaan. (Ik leg dit verder uit in mijn blog over de kenmerken van een verslaving). Wanneer je jarenlang steeds weer drinkt of gebruikt bij dezelfde gevoelens van spanning of onrust, gaat je lichaam automatisch signalen afgeven in de vorm van verlangen (craving). 

‍

Het voelt alsof je oprecht zin hebt om te drinken of te gebruiken, maar in werkelijkheid hebben je lichaam en zenuwstelsel onthouden dat het middel spanning vermindert, en dat proces wil zich herhalen zodra die spanning weer oploopt. 

‍

Bij een lichte verslaving ontstaat dat verlangen vooral in specifieke situaties of bij bepaalde gevoelens. Bij een zwaardere verslaving komt het verlangen bij (bijna) alle situaties of gevoelens naar boven. (Ik verklaar dit uitgebreider in mijn blog ‘Wat is een verslaving’).

Het ontstaan van een verslaving

Ontdek meer over het onstaan van een verslaving in deze video:

Hoe een verslaving zich ontwikkelt

De meeste mensen beginnen met drinken of gebruiken uit nieuwsgierigheid. Je ziet anderen het doen en wilt het ook eens proberen. Die eerste ervaring is vaak positief: je voelt je ontspannen, verlicht of vrij. Je keuze wordt beloond. 

‍

Op dat moment heb je meestal niet door dat anderen middelen gebruiken om zich beter te voelen als ze zich niet goed voelen (of dat ze gebruiken om zich goed te blijven voelen als het wél goed met ze gaat). Jij doet in eerste instantie gewoon mee met wat normaal is in je omgeving. En daarna omdat je er ook echt van geniet. 

‍

Pas later merk je misschien dat het genieten langzaam afneemt. Dat het niet altijd meer zo gezellig voelt als eerst. Maar toch blijf je nemen. Dat schrijf je toe aan gewoonte; onschuldig, tijdelijk en te veranderen, denk je.

Wat er gebeurt zonder dat je het door hebt

Vaak duurt het lang voordat je doorhebt dat alcohol of drugs je helpen om behoeften, emoties, grenzen, gedachten en gevoelens te reguleren. Je onderdrukt die gevoelens en behoeften; soms subtiel, soms structureel. Bijvoorbeeld in een professionele setting, waar jezelf ongefilterd uiten onveilig of “not done” voelt. Of in relaties waarin spanning, negativiteit of conflict weinig ruimte krijgen en als lastig of ongewenst worden gezien.

• Je slikt je woorden in
• Loopt op je tenen
• Laat jezelf niet zien
• Gedraagt je zoals het hoort
• Bent niet helemaal jezelf

Waarom je jezelf onderdrukt

Je onderdrukt jezelf omdat je bang bent voor wat er gebeurt als je je behoeften, emoties, grenzen, gedachten en gevoelens wél toelaat, uit en met anderen deelt. Omdat je (vaak al jong) hebt geleerd dat dit niet normaal of wenselijk is. Dat anderen dit ook niet doen. En omdat je hebt ervaren dat het onveilig is als je het wel doet. Dat het gedoe oplevert: afwijzing, conflict, spanning, en weinig of niets oplevert.

‍

Dus denk je: “Laat maar, wat maakt het ook uit”. Je slikt het in, past je aan en laat niet zien hoe je je écht voelt. Dat is geen bewuste keuze, maar iets wat je hebt geleerd. In je gezin, op school, in relaties, op je werk. Het is veiliger om je aan te passen dan om jezelf te laten zien en te gaan staan voor wat jij denkt en voelt. Je zit in een automatische overlevingsreactie (fawn): meebewegen om de verbinding te behouden.

Waarom je jezelf reguleert

Als je dit gedrag in stand houdt, loopt de interne druk op. Je voelt je benauwd, vol, gespannen. Die druk moet eruit. Je moet ontladen. En dat is precies waar drank, drugs of bepaald eten je bij helpen. Je drinkt of gebruikt en je voelt je direct beter: opgelucht, ontspannen, meer jezelf. 

‍

Ook dit maakt deel uit van hetzelfde overlevingsmechanisme. Overdag - in bepaalde relaties en professionele settings - gedraag je je aangepast en zoals het “hoort”. Je houdt je in, bent niet helemaal jezelf. En ’s avonds (of in veiligere settings of settings waarbij het juist de bedoeling is om “los” te gaan zoals het uitgaangsleven) ontlaad je die opgebouwde spanning met alcohol, drugs of eten. 

‍

Wat je aan spanning voelt, hoef je op die manier niet echt aan te kijken of te veranderen. Je kunt doorgaan zoals je doet. Door jezelf op deze manier te reguleren; opkroppen wanneer het onveilig voelt en ontladen wanneer het kan of móét, blijf je functioneren.

Van gewoonte naar automatische reactie

Langzaam raak je getraind. Bij bepaalde behoeften, gevoelens, gedachten of situaties ontstaat automatisch verlangen naar drank of drugs.

• Gespannen → verlangen naar bier → drinken
• Verdrietig → verlangen naar wijn → drinken
• Verveeld → verlangen naar XTC → gebruiken

Vaak lukt het je om dit verlangen nog even te parkeren; overdag of tijdens je werk. Maar uiteindelijk (aan het einde van de dag of werkweek) geef je toe aan het verlangen en drink of gebruik je. 

‍

Wat ooit misschien een onschuldige gewoonte was, is inmiddels uitgegroeid tot een diepgewortelde automatische reactie in je systeem. Zodra je wordt getriggerd door een bepaalde emotie, gedachte of situatie, voelt het alsof je nauwelijks nog iets anders kunt doen dan het riedeltje afmaken.

‍

 Je drinkt of gebruikt dan niet (alleen) om te genieten, voor de gezelligheid of uit gewoonte, maar uit angst voor wat er gebeurt als je op dat moment niét drinkt of gebruikt, oftewel: jezelf even niet reguleert.

Je wordt ‘slaaf’ van je eigen angst

Wanneer je je behoeften, emoties, grenzen, gedachten en gevoelens structureel onderdrukt of verdooft (al dan niet met behulp van middelen) bouwt zich geleidelijk spanning op in je systeem. Vaak zonder dat je het direct doorhebt. 

‍

Je gaat eraan voorbij, probeert het niet te voelen en hoopt dat het vanzelf weer zakt. Maar het verdwijnt niet. Drank en drugs hebben je al die tijd geholpen om het draaglijk te houden, maar niet om werkelijk te ontladen. Ze verzachten en dempen, waardoor je kunt doorgaan, maar ze lossen niets op. 

‍

Ondertussen raak je steeds voller: spanning, pijnpunten, onverwerkt trauma. Je merkt dat je sneller geraakt bent, gevoeliger reageert en minder ruimte ervaart om alles wat er in en om je gebeurt te dragen. Je zenuwstelsel krijgt steeds minder rust. Je staat vaker ‘aan’, zonder precies te weten waarom, en verlangt naar momenten waarop je even kunt ontspannen of uit kunt staan. 

‍

Drank of drugs lijken daarin houvast te bieden; een manier om tijdelijk verlichting te ervaren. En zo ontstaat er langzaam maar zeker een vicieuze cirkel. Je wordt voorzichtiger met voelen en banger voor wat er los zou kunnen komen als je (even) niet drinkt of gebruikt. Het voelt alsof er te veel zou kunnen vrijkomen: opgekropte emoties, boosheid, eerlijkheid, waarheid.

‍

 Dingen waarvan je ergens wel weet dat je er ‘ooit’ iets mee moet. Misschien ben je bang dat de energie die dan vrij zou komen je relaties onder druk zet, je functioneren in gevaar brengt of je imago aantast. En zo raak je niet ‘slaaf’ van een middel, maar van je eigen angst.

Hoe deze cirkel doorbroken kan worden

Deze vicieuze cirkel wordt niet doorbroken door met jezelf af te spreken dat je nu écht moet stoppen. Niet door strenger te zijn, jezelf toe te spreken of meer discipline te hebben. Je doorbreekt de cirkel wanneer je stap voor stap leert om gevoelens, gedachten en behoeften toe te laten en het ‘eruit te laten’ op het moment dat ze ontstaan, in plaats van ze uit te stellen tot later. Door er bewust bij te blijven, er woorden aan te geven en er ruimte voor te maken. 

• Emoties uiten, zonder ze op te kroppen
• Zeggen wat je vindt, zonder je af te vragen wat anderen ervan vinden
• Grenzen aangeven, ook als dat spanning oproept
• Je pijnlijke gedachten onderzoeken, zonder ze weg te duwen of te verdoven
• Je behoeften erkennen, ook als ze ongemakkelijk, asociaal of ‘onnatuurlijk’ voelen

Hierdoor bouwt interne druk zich niet meer op. Je geeft spanning toestemming om te mogen ontstaan, door je heen te bewegen en weer weg te zakken. En als er niets wordt opgekropt, hoef je ook niet te ontladen. Alcohol of drugs verliezen daarmee hun functie. Je neemt ze niet meer omdat ze niet meer nodig zijn. Je verlangt dan op den duur ook niet meer automatisch naar drank of drugs, maar naar datgene wat je werkelijk helpt.

Wat hiervoor nodig is

Wat hiervoor nodig is, is geen nieuwe techniek of nog meer kennis. Het vraagt vooral om moed. De moed om jezelf onder ogen te komen en eerlijk te kijken naar hoe je nu leeft. En wat kost het je als je zo doorgaat? 

‍

De moed om te erkennen dat het leven eindig is. Dat je niet in een generale repetitie zit, maar in de uitvoering zelf. En om het gevoel toe te laten dat je misschien al langer kent: dat er meer in je zit dan er nu uit komt. 

‍

Het vraagt dat je leert luisteren naar die innerlijke stem die je al die tijd probeert te vertellen. De stem die aangeeft waar je over je grenzen heen gaat, waar je bij jezelf vandaan beweegt, en waar je eigenlijk iets anders zou willen zeggen of doen dan je nu doet. 

‍

Uiteindelijk gaat het erom dat je je niet langer laat leiden door angst, maar door vertrouwen, moed en innerlijke kracht, ook op het moment dat dat spanning geeft. Juist daar zit de verandering. Het is geen kleine stap. Het kan betekenen dat er dingen gaan schuiven: in relaties, in werk, in hoe je jezelf laat zien. Maar het is ook dé stap die maakt dat je niet langer hoeft te reguleren met middelen, en dat je vrij kunt worden van verlangen, craving en de drang om jezelf te verdoven.

Wat dit je oplevert

Wat dit je oplevert, is niet alleen dat je stopt met drinken of gebruiken, maar dat je er oprecht niet meer naar verlangt. De constante innerlijke strijd valt weg. De onderhandelingen met jezelf. Het gevoel dat je iets moet dempen of wegdrukken om door te kunnen. 

‍

Je ervaart meer ruimte — in je hoofd, in je lichaam en in je leven. Niet omdat alles ineens makkelijk wordt, maar omdat je minder bang bent voor wat er in je opkomt. Spanning mag er zijn en zakt ook weer weg, zonder dat je haar hoeft te verdoven of te controleren.

• Je leeft vrijer
• Je leeft bewuster
• Je leeft meer van binnenuit

Je maakt keuzes die beter bij je passen. Je zegt eerder wat voor jou klopt. Je voelt duidelijker wat je nodig hebt en durft daar ook naar te handelen. Je wordt niet perfect. Geen heilige. 

Je wordt gewoon meer jezelf

Wil je hier mee aan de slag?

Wat je in deze blog leest, is niet iets wat ik heb bedacht, maar wat ik zelf heb doorleefd. Jarenlang dacht ik dat ik gewoon meer discipline nodig had om te kunnen stoppen met drinken. Tot ik begon te begrijpen waarom ik eigenlijk dronk en wat ik probeerde te vermijden. In mijn boek RESET neem ik je mee in dat proces. Niet vanuit theorie, maar vanuit mijn persoonlijke ervaring. Je leest onder andere:

• waarom je blijft drinken of gebruiken, ook als je rationeel allang weet dat het je meer kost dan oplevert
  
• waarom stoppen op wilskracht voor sommige mensen niet werkt
  
• en hoe je leert omgaan met wat er in je opkomt, zonder het te dempen of te onderdrukken

RESET gaat niet over stoppen omdat het moet. Het gaat over stoppen omdat het niet meer nodig is.

‍