Hoe ga je om met een verslaafde?

Omgaan met een verslaafde partner, vriend(in), kind of ouder betekent erkennen dat jij de verslaving niet kunt oplossen en stoppen met leven rondom het gebruik van de ander. Wat wél helpt, is verantwoordelijkheid nemen voor je eigen grenzen en behoeften, ook als dat spanning of conflict oproept. Dat voorkomt dat je jezelf verliest en onbewust meebeweegt in het verslavingspatroon.‍

In het kort: tips voor de omgang

Duurzame omgang met een verslaafde vraagt om gedrag dat jou beschermt, niet om controle over de ander.

• Stop met leven rondom het gebruik van de ander: laat je keuzes niet langer bepalen door angst voor wat er gebeurt als jij voor jezelf kiest.
  
  
• Neem verantwoordelijkheid voor je eigen grenzen, niet voor het gedrag van de ander: jij bent verantwoordelijk voor wat jij wel en niet wilt dragen, niet voor iemands verslaving.
  
  
• Onderzoek eerlijk waarom je blijft helpen: vraag jezelf af: help ik omdat het echt nodig is, of komt het door mijn eigen angst, schuld of onrust?
  
  
• Spreek vanuit waarheid, niet vanuit strategie: zeg eerlijk wat je voelt, zonder het te verpakken om de ander te sparen, te sturen of te veranderen.
  
  
• Laat consequenties bestaan wanneer ze niet van jou zijn: door pijn of ongemak steeds op te vangen, ontneem je de ander de kans om het zelf te leren dragen.
  
  
• Blijf bij jezelf, ook als dat spanning oproept: dat je grens boosheid, afstand of verdriet oproept, betekent niet dat hij verkeerd is.
  
  
• Besef dat voor jezelf kiezen geen onverschilligheid is: voor jezelf kiezen is stoppen met jezelf verliezen, niet stoppen met geven om de ander.

Waarom wil je een verslaafde helpen?

Mensen blijven een verslaafde helpen omdat niets doen onverdraaglijke angst, schuld of machteloosheid oproept. Je ziet iemand langzaam afglijden, je probeert van alles te doen en te zeggen, maar hebt niet het gevoel dat het binnenkomt. Je voelt je radeloos. Alleen.

‍

En blijft maar puzzelen: wat kan ik doen om die ander te helpen? Er móét toch iets zijn? Je probeert de ander te ontzien, denkt na over wat je zegt, hoe je het zegt. Je neemt verantwoordelijkheden over, geeft ruimte, of zoekt juist conflict en stelt grenzen.

‍

Alles in de hoop dat dát werkt. Niet omdat je alles wilt bepalen, maar omdat niets doen niet als een optie voelt. Het voelt onnatuurlijk om iemand te zien worstelen en niets te doen. Als iemand lijkt te verdrinken, ga je toch ook niet aan de kant staan wachten tot het te laat is?

Wat gebeurt er met jou als je helpt?

Langdurig helpen zorgt ervoor dat je je eigen behoeften en grenzen naar de achtergrond schuift. Je denkt na over wat je beter wel en niet kunt zeggen. Of dit het goede moment is. Of het niet te veel zal zijn. Of hij of zij het wel aan kan.

‍

Niet alleen om ruzie te voorkomen, maar uit angst dat je de ander triggert om te gebruiken. Want als jij maar meebeweegt, gebeurt dat misschien niet. Langzaam ga je alles afwegen vanuit hem of haar. Is dit verstandig om nu te zeggen? Wordt het erger als ik dit doe, of juist minder? Wat kan ik doen om dit niet verder te laten escaleren?

‍

‍Je leeft niet meer vanuit jezelf, maar vanuit het effect van jouw handelen op de ander. En daarin verschuift er iets wezenlijks: je grenzen worden rekbaar, je raakt jezelf langzaam kwijt, je probeert iemand te redden, maar gaat zelf bijna kopje onder.

Wat is de dynamiek tussen helper en verslaafde?

Bij verslaving ontstaat er vaak een wederzijdse dynamiek: de verslaafde vermijdt gevoelens via gebruik (typische patronen van een verslaving), terwijl de naaste angst vermijdt via helpen. Beide gedragingen draaien om het ontlopen van spanning. Daardoor houden ze elkaar onbedoeld in stand.

‍

De verslaafde gebruikt namelijk niet zomaar. Er is iets wat hij of zij niet wil voelen: onrust, spanning, leegte, schuld. Zolang hij of zij blijft gebruiken, stelt hij die ervaring uit. Ondertussen speelt er bij jou ook iets wat je niet wilt voelen: angst, onrust, spanning, schuld, verslagenheid. En zolang jij blijft helpen, stel jij die ervaring uit.

‍

Want als jij stopt met helpen, gebeurt er iets: conflict, afstand, boosheid, paniek, misschien zelfs scheiding of verlies. En dus blijf je bewegen, sussen, uitleggen, proberen. Niet alleen voor de ander, maar ook om zelf niet te hoeven ervaren wat er gebeurt als jij loslaat. Jullie lijken in dat opzicht meer op elkaar dan je misschien denkt:

• Hij kan niet stoppen met gebruiken.
• Jij kunt niet stoppen met ingrijpen.

Jullie zitten allebei vast, als slaaf van je eigen angst.

Wat helpt wél in contact met een verslaafde?

Er verandert pas iets voor jou als jij niet langer om je eigen angst heen leeft - maar erdoorheen gaat. Zolang jij je gedrag afstemt op wat de ander aankan en blijft leven vanuit zijn of haar behoeften en grenzen, blijf jij je ongelukkig voelen.

‍

Wanneer je weer meer vanuit jezelf gaat leven - ondanks angst - vanuit wat voor jou klopt, waar jouw grenzen liggen en wat jij nodig hebt, ontstaat er ruimte. En dan voel jij je al beter, ongeacht of de ander meebeweegt of niet.

• Je zegt iets omdat het voor jou waar is — niet omdat het goed zal vallen.
• Je doet iets omdat het voor jou klopt — niet omdat het de situatie stabiel houdt.
• Je laat iets liggen omdat het niet meer van jou is — niet omdat je hoopt dat de ander het oppakt.

Maar dit werkt alleen wanneer je het breder toepast in je leven, niet alleen in contact met de verslaafde. Als je weer meer vanuit jezelf leeft en minder vanuit angst, verandert er iets in hoe je aanwezig bent — en dat heeft vanzelf invloed op je omgeving. En dus ook op de verslaafde.

‍

En tegelijk: zodra het je doel wordt om de ander te veranderen, inspireren of helpen, raak je jezelf opnieuw kwijt. Je zal oprecht eerst voor jezelf moeten kiezen en voor jouw behoeften en grenzen moeten gaan staan. Hoe spannend je dit misschien ook vindt.

‍

Toch gebeurt het vaak weer - dat je terugvalt vanuit de ander leven en ingrijpen - en jezelf er weer even in verliest. Dat hoort bij het proces. De angst dat het misgaat als jij voor jezelf kiest, en de hoop dat je misschien toch nog wat kunt betekenen, komen steeds terug. Net als dat een verslaafde vaak ook periodes weer even terugvalt en het (middel) niet kan loslaten.

Waarom je blijft helpen

Je begon ooit met helpen uit een goede intentie. Als iemand verdrinkt, trek je hem eruit. Daar denk je niet over na. Het is menselijk om in te grijpen als iemand zichzelf beschadigt. Om te willen beschermen. Om te willen voorkomen dat het erger wordt — zeker als het je eigen kind, ouder of partner betreft.

‍

Je kúnt dit niet helemaal loslaten. Dat is je natuur: er is gevaar, je wilt voorkomen dat het misgaat. En dan ís helpen ook gewoon nodig. Er zijn momenten dat iemand er zelf niet meer uitkomt en je er even naast moet staan. Verantwoordelijkheden wel moét overnemen, omdat er anders onherstelbare schade volgt. Maar na verloop van tijd kan ingrijpen automatisch worden.

‍

En ook als diezelfde persoon steeds opnieuw het water in loopt, blijft die neiging bestaan. Je blijft kijken, opletten, klaarstaan. Maar soms verlies je daarbij uit het oog dat iemand ondertussen ook aan het leren is. Dat hij iets langer boven blijft, eerder merkt wat er gebeurt, iets vaker zelf de kant vindt. Niet in één keer, maar stap voor stap.

Wanneer helpen iets anders wordt

Helpen wordt problematisch wanneer het structureel de ander ervan weerhoudt om zelf de gevolgen te ervaren en leren dragen. Juist doordat jij zo dichtbij blijft staan om te redden, zie je soms niet meer dat de ander zelf ook leert zwemmen. Dat iemand niet alleen door jou leert, maar ook door wat hij zelf meemaakt, ontdekt en draagt.

‍

Je blijft reageren op wie hij was, terwijl hij langzaam iemand anders aan het worden is. Je blijft uitleggen, oplossingen zoeken, ook wanneer de situatie daar niet meer om vraagt. Je helpt niet meer alleen vanuit wat er nodig is, maar vanuit wat je gewend bent geraakt te doen. Écht helpen beweegt mee met de realiteit.

‍

Als het je behoefte is en je het aankunt, ben je er wanneer de ander het zelf niet meer kan dragen, maar je laat los zodra er ruimte ontstaat. Niet omdat je minder geeft om de ander, maar omdat je ziet dat hij het zelf beter kan dragen - dat dat zijn plek is. En niet de jouwe. 

Onderzoek jezelf steeds weer opnieuw

Blijven helpen terwijl het eigenlijk niet altijd of niet meer nodig is, is dus niet zonder effect. Het kan de ander klein houden, en zo onbedoeld de verslaving in stand houden. Soms krijgt aandacht geven aan een ander langzaam de functie om niet naar jezelf te hoeven kijken. Naar andere gebieden van je leven te hoeven kijken. Dat gebeurt ongemerkt. Het sluipt erin.

‍

Je hebt dat in eerste instantie vaak niet in de gaten, maar je kunt je er wel bewust van worden. Als het zo is. Want jij bent de enige die dat bij jezelf kan nagaan. Het kan je helpen om eens te vertragen en rustig bij jezelf in te checken en jezelf vragen te stellen zoals:

• Wat is mijn intentie?
• Wil ik hem of haar echt helpen, of wil ik graag nodig zijn?
• Helpt het mij om ergens anders bij weg te blijven?
• Is het écht nodig dat ik nu ingrijp, of kan hij of zij dit moment en deze consequenties beter zelf dragen?
• Wat gaat er precies mis als ik nu niet ingrijp? Weet ik dat zeker? Is dat erg genoeg om in te grijpen?

Stel jezelf deze vragen zacht, open en zonder oordeel. Het komt vaker voor dan je denkt dat dit er ongemerkt onder zit. We zijn allemaal mens en we willen het allemaal goed doen. Zeker voor onze naasten. Maar, dat je het goed bedoelt wil niet altijd zeggen dat het ook goed uitpakt. Want, soms maken die vragen op andere levensgebieden iets zichtbaar:

• Werk wat je niet leuk meer vindt
• Niet weten wat je anders moet doen met je tijd
• Naast je partner leven in plaats van samen
• Je lichaam dat al langer signalen geeft die je blijft negeren
• Het uitstellen van een beslissing die eigenlijk al duidelijk is

Of grotere vragen waar je liever niet te lang bij stilstaat; over richting, ouder worden, verlies en sterfelijkheid. Zolang je met de ander bezig bent, blijven die vragen op afstand. Niet uit onwil, maar omdat zorgen voor iemand anders houvast geeft wanneer je andere delen van je eigen werkelijkheid moeilijker te dragen zijn.

‍

Af en toe stilstaan bij het risico van overbescherming (om niet naar je andere levensgebieden te hoeven kijken) kan je helpen om weer te zien wat van jou is - en wat van de ander. En écht beweging brengen in jullie situatie.

Tot slot

Je kunt een verslaving niet oplossen voor een ander. Wat je wél kunt doen, is stoppen met jezelf verliezen in het redden van de ander. Echte verandering begint bij het oprecht volgen van je eigen behoeften en grenzen, niet bij controle over het gebruik. Uit een verslaving komen is een proces dat van binnenuit gebeurt en pas later voor de buitenwereld zichtbaar wordt.

‍

Als buitenstaander kun je soms invloed hebben, maar je kunt het niet dragen. Je kunt ernaast staan, soms iets zeggen, soms ingrijpen wanneer het écht nodig is. Maar je kunt het niet voor hem of haar dóen.

‍

Vaak wordt er alleen gekeken naar “het gebruik”: meer of minder, alsof dat bepaalt of het beter of slechter gaat. Maar ontwikkeling verloopt niet in een rechte lijn. Iemand kan terugvallen en tegelijk (soms juist daardoor) iets fundamenteels in gaan zien wat ervoor zorgt dat hij of zij uiteindelijk vrij wordt van middelen. Twijfelen, proberen, opnieuw vastlopen, het hoort allemaal bij hetzelfde proces.

‍

Hoeveel of hoe weinig iemand gebruikt zegt niet alles over zijn of haar binnenwereld. Iemand kan maanden gestopt zijn en van binnen steeds sterker verlangen. En iemand kan veel gebruiken, maar eigenlijk al bijna aan zijn grens zitten. Jouw beweging ligt daarom niet in het controleren of overnemen van het proces, maar in het zelf eerlijker aanwezig zijn.

‍

Niet langer volledig leven rondom de ander, maar weer in je eigen leven gaan staan. Beetje bij beetje de regie over jouw leven terugnemen en daarmee indirect de ander het meer zelf op te laten lossen. En ook dit is een proces van vallen en opstaan - met misschien zelfs hevige ups en diepe downs. Vergelijkbaar met het proces van uit een verslaving aan middelen komen. Stiekem zitten jullie meer in hetzelfde schuitje als dat je nu denkt.

Veelgestelde vragen